ଭାଇ-ଭଉଣୀର ସମ୍ପର୍କ ହେଉଛି ଜୀବନର ସବୁଠୁ ନିଆରା ଓ ନିଷ୍କପଟ ସମ୍ପର୍କ । କେବେ ଝଗଡ଼ା, କେବେ ଅଭିମାନ, କେବେ ମଜା-ମସ୍ତି ତ ଆଉ କେବେ ପରସ୍ପର ପାଇଁ ନିରବ ସମର୍ଥନ । ଏହି ସବୁ ଭାବନାକୁ ନେଇ ଗଢ଼ିଉଠେ ଭାଇ-ଭଉଣୀର ସମ୍ପର୍କ। ଏହି ସମ୍ପର୍କର ଗଭୀରତା, ସ୍ନେହ ଓ ପରସ୍ପର ପ୍ରତି ଦାୟିତ୍ୱକୁ ସ୍ମରଣ କରାଉଥିବା ପର୍ବ ହେଉଛି ରକ୍ଷାବନ୍ଧନ ବା ରାକ୍ଷୀପୂର୍ଣ୍ଣିମା ।
ଶ୍ରାବଣ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଅବସରରେ ପାଳିତ ଏହି ପର୍ବରେ ଭଉଣୀ ଭାଇଙ୍କ ହାତରେ ରାକ୍ଷୀ ବାନ୍ଧି ତାଙ୍କ ଦୀର୍ଘାୟୁ, ସୁଖ ଓ ସମୃଦ୍ଧି କାମନା କରେ। ଭାଇ ମଧ୍ୟ ଭଉଣୀର ମାନ-ସମ୍ମାନ, ସୁଖ ଓ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ସଦା ତାଙ୍କ ସହ ରହିବାର ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦିଏ ।
ତେବେ ଏହି ପରମ୍ପରା କେବେ ଆରମ୍ଭ ହେଲା ? ପ୍ରଥମେ କିଏ କାହାକୁ ରାକ୍ଷୀ ବାନ୍ଧିଥିଲେ? ଏହାର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଐତିହାସିକ ପ୍ରମାଣ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପୁରାଣ, ମହାକାବ୍ୟ ଓ ଲୋକକଥାରେ ରକ୍ଷାସୂତ୍ରକୁ ନେଇ ଅନେକ ରୋଚକ ଗାଥା ମିଳିଥାଏ।
ମାତା ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଓ ରାଜା ବଳୀଙ୍କ କାହାଣୀ
ରକ୍ଷାବନ୍ଧନ ସହ ଜଡ଼ିତ ସବୁଠୁ ପ୍ରଚଳିତ ପୌରାଣିକ କାହାଣୀ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ହେଉଛି ମାତା ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଓ ଅସୁରରାଜ ବଳୀଙ୍କ କାହାଣୀ। କୁହାଯାଏ, ରାଜା ବଳୀଙ୍କ ଦାନଶୀଳତା ଓ ଭକ୍ତିରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ତାଙ୍କୁ ବର ପ୍ରଦାନ କରିଥିଲେ। ବଳୀଙ୍କ ଅନୁରୋଧରେ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ତାଙ୍କ ସହ ପାତାଳରେ ରହିଥିଲେ।
ବିଷ୍ଣୁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ବୈକୁଣ୍ଠକୁ ଫେରିନଥିବାରୁ ମାତା ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଚିନ୍ତିତ ହୋଇଥିଲେ। ଶେଷରେ ସେ ସାଧାରଣ ନାରୀର ବେଶ ଧରି ବଳୀଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ ତାଙ୍କ ହାତରେ ରକ୍ଷାସୂତ୍ର ବାନ୍ଧିଥିଲେ ।
ବଳୀ ତାଙ୍କୁ ଉପହାର ମାଗିବାକୁ କହିବାରୁ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ନିଜର ପରିଚୟ ପ୍ରକାଶ କରି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ବୈକୁଣ୍ଠକୁ ଫେରିବାକୁ ଅନୁମତି ଦେବା ପାଇଁ ଅନୁରୋଧ କରିଥିଲେ। ବଳୀ ରକ୍ଷାସୂତ୍ରର ସମ୍ପର୍କକୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇ ତାଙ୍କ ଅନୁରୋଧ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ।
ଏହି କାହାଣୀ ରାକ୍ଷୀକୁ କେବଳ ଭାଇ-ଭଉଣୀର ସୂତ୍ର ନୁହେଁ, ବରଂ ବିଶ୍ୱାସ, ସମ୍ମାନ ଓ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତିର ପ୍ରତୀକ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ କରିଛି।
ଯମରାଜ ଓ ଯମୁନାଙ୍କ ସ୍ନେହ
ରକ୍ଷାବନ୍ଧନକୁ ନେଇ ଯମରାଜ ଓ ତାଙ୍କ ଭଉଣୀ ଯମୁନାଙ୍କ ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ କାହାଣୀ ମଧ୍ୟ ରହିଛି । ଲୋକବିଶ୍ୱାସ ଅନୁସାରେ, ଶ୍ରାବଣ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଦିନ ଯମୁନା ନିଜ ଭାଇ ଯମରାଜଙ୍କୁ ରାକ୍ଷୀ ବାନ୍ଧିଥିଲେ । ଭଉଣୀର ସ୍ନେହ ଓ ଆତିଥ୍ୟରେ ଯମରାଜ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ବର ଦେଇଥିଲେ।
ଏହି କାହାଣୀ ସହ ଭାଇର ଦୀର୍ଘାୟୁ ଓ ମଙ୍ଗଳ କାମନାର ପରମ୍ପରା ଯୋଡ଼ି ହୋଇଛି ବୋଲି ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ। ଏଠାରେ ରାକ୍ଷୀ କେବଳ ଗୋଟିଏ ସୂତା ନୁହେଁ, ଭାଇ-ଭଉଣୀ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଅମର ସ୍ନେହର ପ୍ରତୀକ।
କୃଷ୍ଣ ଓ ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କ ସମ୍ପର୍କ
ମହାଭାରତରେ ମଧ୍ୟ ରକ୍ଷାସୂତ୍ର ସହ ଜଡ଼ିତ ଏକ ଲୋକପ୍ରିୟ ପ୍ରସଙ୍ଗ ରହିଛି । କୁହାଯାଏ, ଶିଶୁପାଳଙ୍କୁ ବଧ କରିବା ସମୟରେ ଭଗବାନ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଆଙ୍ଗୁଠିରେ କ୍ଷତ ହୋଇ ରକ୍ତ ବାହାରିଥିଲା। ଏହା ଦେଖି ଦ୍ରୌପଦୀ ନିଜ ଶାଢ଼ିର ପଣତ ଚିରି କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଆଙ୍ଗୁଠିରେ ବାନ୍ଧି ଦେଇଥିଲେ।
ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କ ଏହି ନିଷ୍କପଟ ସ୍ନେହକୁ କୃଷ୍ଣ ଭୁଲିନଥିଲେ। ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଦ୍ରୌପଦୀ ଯେତେବେଳେ ଅପମାନ ଓ ସଙ୍କଟର ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇଥିଲେ, କୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ ବୋଲି ମହାଭାରତୀୟ ପରମ୍ପରାରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଏହି କାହାଣୀ ଭାଇ-ଭଉଣୀର ସମ୍ପର୍କରେ ଥିବା ପରସ୍ପର ସହଯୋଗ ଓ ସୁରକ୍ଷାର ଭାବନାକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ।
ଶୁଭ-ଲାଭ ଓ ସନ୍ତୋଷୀ ମା’ଙ୍କ କାହାଣୀ
ରକ୍ଷାବନ୍ଧନ ସହ ଗଣେଶ ପୁରାଣର ଏକ ପ୍ରସଙ୍ଗକୁ ମଧ୍ୟ ଯୋଡ଼ି ଦେଖାଯାଏ। ଲୋକପ୍ରଚଳିତ କାହାଣୀ ଅନୁସାରେ, ଗଣେଶଙ୍କ ପୁତ୍ର ଶୁଭ ଓ ଲାଭ ନିଜର ଜଣେ ଭଉଣୀ ଥାଆନ୍ତୁ ବୋଲି ଇଚ୍ଛା ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲେ। ପରେ ଯଜ୍ଞର ଅଗ୍ନିରୁ ଦେବୀ ସନ୍ତୋଷୀଙ୍କ ଆବିର୍ଭାବ ହୋଇଥିବାର କଥା ଲୋକପରମ୍ପରାରେ ରହିଛି।
ଏହି ଗାଥା ମଧ୍ୟ ଭାଇ-ଭଉଣୀର ସମ୍ପର୍କ କେତେ ଗଭୀର ଓ ଭାବପୂର୍ଣ୍ଣ, ତାହାକୁ ଉଜାଗର କରେ।
ଇତିହାସରେ ରାକ୍ଷୀର କାହାଣୀ
ରକ୍ଷାବନ୍ଧନର ଗାଥା କେବଳ ପୁରାଣରେ ସୀମିତ ନୁହେଁ। ଭାରତୀୟ ଲୋକସ୍ମୃତି ଓ ଇତିହାସ ସହ ମଧ୍ୟ ରାକ୍ଷୀକୁ ନେଇ କେତେକ କାହାଣୀ ଜଡ଼ିତ ଅଛି।
ସେଥିମଧ୍ୟରୁ ସିକନ୍ଦର ଓ ରାଜା ପୁରୁଙ୍କ ଯୁଦ୍ଧ ସହ ସମ୍ପର୍କିତ କାହାଣୀ ବେଶ୍ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଲୋକପ୍ରଚଳିତ ଗାଥା ଅନୁସାରେ, ସିକନ୍ଦରଙ୍କ ପତ୍ନୀ ରାଜା ପୁରୁଙ୍କ ନିକଟକୁ ରାକ୍ଷୀ ପଠାଇ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଜୀବନ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଅନୁରୋଧ କରିଥିଲେ।
ଯୁଦ୍ଧ ସମୟରେ ରାକ୍ଷୀର ମର୍ଯ୍ୟାଦା ରଖି ରାଜା ପୁରୁ ସିକନ୍ଦରଙ୍କୁ ଜୀବନଦାନ ଦେଇଥିଲେ ବୋଲି କାହାଣୀ ପ୍ରଚଳିତ। ତେବେ ଏହି ଘଟଣାର ଐତିହାସିକ ସତ୍ୟତା ନେଇ ନିଶ୍ଚିତ ପ୍ରମାଣ ମିଳିନାହିଁ। ତଥାପି ଏହି ଲୋକକାହାଣୀ ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କୃତିରେ ରକ୍ଷାସୂତ୍ରର ନୈତିକ ଶକ୍ତି ଓ ସମ୍ପର୍କର ମର୍ଯ୍ୟାଦାକୁ ପ୍ରତୀକାତ୍ମକ ଭାବେ ଦର୍ଶାଏ।
ସମୟ ବଦଳିଛି, ଭାବନା ବଦଳିନାହିଁ
ଆଜିର ଦିନରେ ରାକ୍ଷୀପୂର୍ଣ୍ଣିମାର ରୂପ ଅନେକ ବଦଳିଛି । ପୂର୍ବରୁ ଘରେ ହାତରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ରାକ୍ଷୀ ବନ୍ଧାଯାଉଥିଲା। ଏବେ ବଜାରରେ ବିଭିନ୍ନ ଡିଜାଇନ୍, ରଙ୍ଗ ଓ ଆକାରର ରାକ୍ଷୀ ମିଳୁଛି । ଦୂରରେ ଥିବା ଭାଇ-ଭଉଣୀ ମଧ୍ୟ ଡାକ, କୋରିଅର କିମ୍ବା ଅନଲାଇନ ମାଧ୍ୟମରେ ରାକ୍ଷୀ ଓ ଉପହାର ପଠାଇ ପାରୁଛନ୍ତି। ଟେକ୍ନୋଲୋଜି ଦୂରତା କମାଇଦେଇଛି, କିନ୍ତୁ ରାକ୍ଷୀର ଭାବନା ଆଜି ବି ସେହିପରି ଅତୁଟ ରହିଛି।
ଆଧୁନିକ ସମୟରେ ରକ୍ଷାବନ୍ଧନର ଅର୍ଥ କେବଳ ଭାଇ ଭଉଣୀଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେବା ନୁହେଁ। ଏହା ପରସ୍ପର ପ୍ରତି ସମ୍ମାନ, ଭରସା, ସ୍ନେହ ଓ ଜୀବନର ପ୍ରତ୍ୟେକ ସଙ୍କଟରେ ପରସ୍ପରର ସାଥୀ ହେବାର ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି । ଆଜି ଭଉଣୀ ମଧ୍ୟ ଭାଇଙ୍କ ସୁଖ-ଦୁଃଖରେ ସମାନ ଭାବେ ଠିଆ ହେଉଛନ୍ତି। ତେଣୁ ରକ୍ଷାବନ୍ଧନ ଏକପାଖିଆ ଦାୟିତ୍ୱ ନୁହେଁ; ଏହା ପରସ୍ପର ଯତ୍ନ ଓ ସହଯୋଗର ଏକ ସୁନ୍ଦର ବନ୍ଧନ।
ରାକ୍ଷୀ—କେବଳ ସୂତା ନୁହେଁ, ଏକ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି
ରାକ୍ଷୀର ସୂତା ଦେଖିବାକୁ ଯେତେ ସରଳ, ତାହାର ଭାବନାତ୍ମକ ଅର୍ଥ ସେତେ ଗଭୀର। ଏହି ଛୋଟ ସୂତା ଭାଇ-ଭଉଣୀଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଶୈଶବର ସ୍ମୃତି, ପରସ୍ପରର ଭଲପାଇବା ଓ ପରିବାରର ଉଷ୍ମତା ସହ ଯୋଡ଼ିଥାଏ। ଜୀବନର ବ୍ୟସ୍ତତା ମଧ୍ୟରେ ଯେତେବେଳେ ସମ୍ପର୍କ ଗୁଡ଼ିକ ଦୂର ହୋଇଯାଏ, ରକ୍ଷାବନ୍ଧନ ପୁଣିଥରେ ସେହି ସମ୍ପର୍କକୁ ନିକଟକୁ ଆଣିବାର ଅବସର ଦିଏ।
ପୁରାଣର କାହାଣୀ ହେଉ କି ଲୋକକଥା, ଇତିହାସ ସହ ଜଡ଼ିତ ଗାଥା ହେଉ କି ଆଧୁନିକ ସମାଜର ପରମ୍ପରା ରକ୍ଷାବନ୍ଧନର ମୂଳ ବାର୍ତ୍ତା ଗୋଟିଏ। ସମ୍ପର୍କର ମୂଲ୍ୟ ସ୍ୱାର୍ଥରେ ନୁହେଁ, ବରଂ ବିଶ୍ୱାସ, ତ୍ୟାଗ, ସ୍ନେହ ଓ ପରସ୍ପର ପାଇଁ ଠିଆ ହେବାର ମନୋଭାବରେ ରହିଛି।
ସମୟ ବଦଳିଛି, ଜୀବନଶୈଳୀ ବଦଳିଛି, ରାକ୍ଷୀର ରୂପ ବଦଳିଛି। କିନ୍ତୁ ଭାଇର ହାତରେ ଭଉଣୀ ବାନ୍ଧୁଥିବା ସେହି ଛୋଟ ସୂତା ଆଜି ବି ଦୁଇଟି ହୃଦୟକୁ ଏକ ଅଦୃଶ୍ୟ ବନ୍ଧନରେ ବାନ୍ଧି ରଖିଛି ।
ଏହି କାରଣରୁ ରକ୍ଷାବନ୍ଧନ କେବଳ ଏକ ପର୍ବ ନୁହେଁ; ଏହା ଭାରତୀୟ ପରିବାର ଓ ସଂସ୍କୃତିରେ ସ୍ନେହ, ସମ୍ମାନ, ବିଶ୍ୱାସ ଓ ଅତୁଟ ସମ୍ପର୍କର ଜୀବନ୍ତ ପ୍ରତୀକ ହୋଇ ରହିଛି।
Author: vandeutkal
ଆପଣଙ୍କୁ ସ୍ଵାଗତ ! ଆମେ ଏକ ଅଗ୍ରଣୀ ତଥା ବିଶ୍ୱସ୍ତ ସମ୍ବାଦ ପ୍ରକାଶକ, ଆପଣଙ୍କୁ ସର୍ବଶେଷ ଖବର, କ୍ରୀଡା, ବିଜ୍ଞାନ, ପ୍ରଯୁକ୍ତିବିଦ୍ୟା, ମନୋରଞ୍ଜନ, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଘଟଣାଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ ଅଦ୍ୟତନ ପ୍ରଦାନ କରୁ | ଆମର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ହେଉଛି ତୁମକୁ ସଠିକ୍ ଏବଂ ନିର୍ଭରଯୋଗ୍ୟ ଖବର ଯୋଗାଇବା, ତେଣୁ ତୁମେ ଦୁନିଆରେ କ’ଣ ଘଟୁଛି ସେ ବିଷୟରେ ଅବଗତ ରହିପାରିବ |