ଭୁବନେଶ୍ୱର : ଭାରତର ସବୁଠାରୁ ପ୍ରାଚୀନ ଓ ଲୋକପ୍ରିୟ ଧାର୍ମିକ ଉତ୍ସବ ମଧ୍ୟରୁ ପୁରୀର ରଥଯାତ୍ରା ଏକ ଅନନ୍ୟ ପର୍ବ। ପ୍ରତିବର୍ଷ ଆଷାଢ଼ ଶୁକ୍ଳ ଦ୍ୱିତୀୟା ତିଥିରେ ମହାପ୍ରଭୁ ଜଗନ୍ନାଥ, ବଡ଼ଭାଇ ବଳଭଦ୍ର ଓ ଭଉଣୀ ସୁଭଦ୍ରା ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ଛାଡ଼ି ତିନିଟି ଭବ୍ୟ ରଥରେ ଆରୋହଣ କରି ଗୁଣ୍ଡିଚା ମନ୍ଦିରକୁ ଯାତ୍ରା କରନ୍ତି। ଏହି ଦିବ୍ୟ ଗମନକୁ ହିଁ “ରଥଯାତ୍ରା” ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ମହାପ୍ରଭୁ ବର୍ଷରେ ଥରେ ନିଜ ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ ଦେବା ପାଇଁ ରଥରେ ବିଜେ କରିଥାନ୍ତି। ଜାତି, ଧର୍ମ, ବର୍ଣ୍ଣ ନିର୍ବିଶେଷରେ ସମସ୍ତେ ଏକାଠି ହୋଇ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରିବା ଏବଂ ଗୁଣ୍ଡିଚା ମନ୍ଦିର ଯିବା ପାଇଁ ଏହି ରଥଯାତ୍ରା ପରମ୍ପରା ପାଳିତ ହୁଏ।
“ରଥ” ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଚକଯୁକ୍ତ ଯାନ ଏବଂ “ଯାତ୍ରା” ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଗମନ ବା ଭ୍ରମଣ। ତେଣୁ ରଥରେ ଆରୋହଣ କରି ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ଯାତ୍ରା କରିବାକୁ ରଥଯାତ୍ରା ବୋଲି କୁହାଯାଏ। କିନ୍ତୁ ଏହା କେବଳ ଏକ ଯାତ୍ରା ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହା ଭକ୍ତ ଓ ଭଗବାନଙ୍କ ମିଳନର ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଉତ୍ସବ।
ପୌରାଣିକ ରହସ୍ୟ :
ପୁରାଣ ଅନୁସାରେ, ମହାପ୍ରଭୁ ଜଗନ୍ନାଥ ନିଜ ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ ଦେବା ପାଇଁ ବର୍ଷକୁ ଥରେ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରରୁ ବାହାରକୁ ଆସନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ମନ୍ଦିର ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ରଥଯାତ୍ରା ଦର୍ଶନର ସୁଯୋଗ ସୃଷ୍ଟି କରେ। ସେଥିପାଇଁ ଏହାକୁ “ପତିତପାବନ ଯାତ୍ରା” ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ।
ଏକ ପ୍ରଚଳିତ କିମ୍ବଦନ୍ତୀ ଅନୁସାରେ, ଗୁଣ୍ଡିଚା ମନ୍ଦିର ହେଉଛି ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ମାଉସୀ ଘର। ମହାପ୍ରଭୁ ପ୍ରତିବର୍ଷ ଭାଇ ଓ ଭଉଣୀଙ୍କୁ ସାଙ୍ଗରେ ନେଇ ମାଉସୀ ଘରକୁ ବୁଲିବାକୁ ଯାଆନ୍ତି। ସାତ ଦିନ ସେଠାରେ ବିରାଜମାନ ହେବା ପରେ ପୁନର୍ବାର ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରକୁ ଫେରିଆସନ୍ତି। ଏହି ଲୀଳାକୁ ଦେଖିବା ପାଇଁ ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ଭକ୍ତ ପୁରୀରେ ସମାଗମ ହୁଅନ୍ତି।
ସ୍କନ୍ଦ ପୁରାଣ ଓ ବ୍ରହ୍ମ ପୁରାଣରେ ମଧ୍ୟ ରଥଯାତ୍ରାର ମହିମା ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି। କୁହାଯାଏ ଯେ, ରଥଯାତ୍ରା ସମୟରେ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ଦର୍ଶନ ଏବଂ ରଥର ଦଉଡ଼ି ଟାଣିବା ଦ୍ୱାରା କୋଟି କୋଟି ପୁର୍ଣ୍ଣ୍ୟ ମିଳେ। ଏହି ବିଶ୍ୱାସ ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ରଥଯାତ୍ରା ସହିତ ଗଭୀର ଭାବେ ଜଡ଼ି ରଖିଛି।
ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ରଥ ମଣିଷ ଶରୀରର ପ୍ରତୀକ, ଚକ ହେଉଛି ସମୟର ପ୍ରତୀକ ଏବଂ ରଥରେ ବିରାଜମାନ ମହାପ୍ରଭୁ ହେଉଛନ୍ତି ଆତ୍ମାର ପ୍ରତୀକ। ଏହା ଜୀବନର ସତ୍ୟ, ଭକ୍ତି ଓ ମୋକ୍ଷର ସନ୍ଦେଶ ବହନ କରେ।
ସେଥିପାଇଁ ରଥଯାତ୍ରା କେବଳ ଏକ ଧାର୍ମିକ ଉତ୍ସବ ନୁହେଁ, ବରଂ ଭକ୍ତି, ପରମ୍ପରା, ସଂସ୍କୃତି ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକତାର ଏକ ମହାମିଳନ। ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ଏହି ଦିବ୍ୟ ଯାତ୍ରା ଯୁଗ ଯୁଗ ଧରି ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ମନରେ ଆସ୍ଥା ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧାର ଆଲୋକ ଜଳାଇ ଆସୁଛି।
ଭକ୍ତିଭାବର ଏକ ଅନନ୍ୟ ପ୍ରତୀକ। ପ୍ରତିବର୍ଷ ଆଷାଢ଼ ଶୁକ୍ଳ ଦ୍ୱିତୀୟା ତିଥିରେ ମହାପ୍ରଭୁ ଜଗନ୍ନାଥ, ବଡ଼ଭାଇ ବଳଭଦ୍ର ଓ ଭଉଣୀ ସୁଭଦ୍ରା ନିଜ ନିଜ ରଥରେ ବିରାଜମାନ ହୋଇ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରରୁ ଶ୍ରୀଗୁଣ୍ଡିଚା ମନ୍ଦିର ଅଭିମୁଖେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରନ୍ତି। ଏହି ପବିତ୍ର ଯାତ୍ରା ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଦେଶ ବିଦେଶରୁ ଅସଂଖ୍ୟ ଭକ୍ତ ପୁରୀରେ ସମବେତ ହୁଅନ୍ତି। ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ବିଶ୍ୱାସ ଅନୁସାରେ, ଏହି ଦିନ ମହାପ୍ରଭୁ ନିଜ ଭକ୍ତଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସି ସେମାନଙ୍କୁ କୃପା ଓ ଆଶୀର୍ବାଦ ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି।
ରଥଯାତ୍ରାର ଇତିହାସ ବହୁ ପ୍ରାଚୀନ ଏବଂ ଏହାର ଉଲ୍ଲେଖ ବିଭିନ୍ନ ପୁରାଣ, ଧର୍ମଗ୍ରନ୍ଥ ଓ ଐତିହାସିକ ତଥ୍ୟରେ ମିଳିଥାଏ। ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କୃତିରେ ରଥକୁ ଦୈବୀ ଶକ୍ତି ଓ ଧାର୍ମିକ ଆସ୍ଥାର ପ୍ରତୀକ ଭାବେ ଦେଖାଯାଇଛି। ବୈଦିକ ସାହିତ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ରଥର ମହତ୍ତ୍ୱ ଓ ତାହାର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଅର୍ଥ ସମ୍ପର୍କରେ ଅନେକ ଉଲ୍ଲେଖ ମିଳେ। ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ରଥଯାତ୍ରା ସେହି ପ୍ରାଚୀନ ପରମ୍ପରାର ଏକ ଜୀବନ୍ତ ନିଦର୍ଶନ ଭାବେ ଆଜି ମଧ୍ୟ ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ଭକ୍ତଙ୍କ ମନରେ ଅପାର ଭକ୍ତି ଓ ଉତ୍ସାହ ସୃଷ୍ଟି କରୁଛି।
ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତୀୟ ସଭ୍ୟତାରେ ରଥ କେବଳ ଯାନବାହନ ନୁହେଁ, ଶକ୍ତି, ଗତି ଓ ଦିବ୍ୟତାର ପ୍ରତୀକ ଭାବେ ପରିଗଣିତ ହେଉଥିଲା। ଭାରତର ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ରଥଯାତ୍ରା ପରମ୍ପରା ରହିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପୁରୀର ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ରଥଯାତ୍ରା ସବୁଠାରୁ ବିଶିଷ୍ଟ ଓ ବିଶ୍ୱବିଖ୍ୟାତ। ପ୍ରାଚୀନ ଭାସ୍କର୍ଯ୍ୟ, ଶିଳାଲେଖ ଓ ଧାର୍ମିକ ଉଲ୍ଲେଖରୁ ଜଣାଯାଏ ଯେ ରଥଯାତ୍ରାର ଧାରଣା ଶତାବ୍ଦୀ ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କୃତିର ଏକ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଅଂଶ ହୋଇ ରହିଛି।
ତେବେ ପୁରୀର ରଥଯାତ୍ରାକୁ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର କରିଥାଏ ଏହାର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ମହତ୍ୱ ଓ ଲୋକସମ୍ପୃକ୍ତତା। ଏଠାରେ ଜାତି, ଧର୍ମ, ବର୍ଣ୍ଣ କିମ୍ବା ଦେଶର କୌଣସି ପ୍ରାଚୀର ନାହିଁ। ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ରଥର ଦଉଡ଼ି ଟାଣିବା ପାଇଁ ସମସ୍ତେ ସମାନ ଅଧିକାର ପାଆନ୍ତି। ଏହି କାରଣରୁ ରଥଯାତ୍ରାକୁ ସାମ୍ୟ, ସହଯୋଗ ଓ ସାର୍ବଜନୀନ ଭକ୍ତିର ଏକ ମହାନ ପ୍ରତୀକ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ।
ଆଜି ରଥଯାତ୍ରା କେବଳ ପୁରୀରେ ସୀମିତ ନୁହେଁ। ଭାରତର ବିଭିନ୍ନ ରାଜ୍ୟ ସହ ବିଶ୍ୱର ଅନେକ ଦେଶରେ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ରଥଯାତ୍ରା ପାଳନ କରାଯାଉଛି। ତଥାପି ଶ୍ରୀକ୍ଷେତ୍ର ପୁରୀର ରଥଯାତ୍ରାର ମହିମା, ଆକର୍ଷଣ ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଭାବନା ଅନ୍ୟ ସବୁଠାରୁ ନିଆରା, ଯାହା ଯୁଗ ଯୁଗ ଧରି କୋଟି କୋଟି ଭକ୍ତଙ୍କ ଆସ୍ଥାର କେନ୍ଦ୍ରବିନ୍ଦୁ ପାଲଟିଛି।
ରଥଯାତ୍ରାର ପରମ୍ପରା ଓ ମହିମା :
ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ରଥଯାତ୍ରା ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କୃତି ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଚେତନାର ଏକ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ପରମ୍ପରା। ପ୍ରାଚୀନ ଗ୍ରନ୍ଥ, ପୁରାଣ ଓ ଐତିହାସିକ ଉଲ୍ଲେଖରୁ ଜଣାଯାଏ ଯେ ଦେବଦେବୀଙ୍କ ରଥାରୋହଣ ଓ ରଥଯାତ୍ରାର ପ୍ରଥା ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୁରାତନ। ବେଦ ଓ ପୁରାଣରେ ରଥକୁ ଶକ୍ତି, ଧର୍ମ ଏବଂ ଦୈବୀ ମହିମାର ପ୍ରତୀକ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ସମୟର ପ୍ରବାହରେ ଏହି ଐତିହ୍ୟବାହୀ ପରମ୍ପରା ପୁରୀ ଶ୍ରୀକ୍ଷେତ୍ରରେ ବିଶ୍ୱପ୍ରସିଦ୍ଧ ରଥଯାତ୍ରା ରୂପେ ବିକଶିତ ହୋଇ ଲକ୍ଷଲକ୍ଷ ଭକ୍ତଙ୍କ ଆସ୍ଥା ଓ ଭକ୍ତିର ମହାସମାଗମରେ ପରିଣତ ହୋଇଛି।
ରଥଯାତ୍ରାକୁ ବିଭିନ୍ନ ନାମରେ ଜଣାଯାଏ। ମହାପ୍ରଭୁ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ନନ୍ଦିଘୋଷ ରଥରେ ଆରୋହଣ କରି ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ ମଙ୍ଗଳ ଓ ଶାନ୍ତିର ବାର୍ତ୍ତା ପ୍ରଦାନ କରୁଥିବାରୁ ଏହା “ଘୋଷଯାତ୍ରା” ଭାବେ ପରିଚିତ। ଗୁଣ୍ଡିଚା ମନ୍ଦିରର ଆଡ଼ପ ମଣ୍ଡପରେ ଶ୍ରୀବିଗ୍ରହମାନେ ବିଜେ କରୁଥିବାରୁ ଏହାକୁ “ଆଡ଼ପମଣ୍ଡପ ଯାତ୍ରା” ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ଏହା ସହିତ ମହାପ୍ରଭୁ ସମସ୍ତ ଭକ୍ତ, ବିଶେଷକରି ଦୀନ, ଦୁଃଖୀ ଓ ପତିତ ଜନଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ ଦେଇ କୃପା ବର୍ଷା କରୁଥିବାରୁ ରଥଯାତ୍ରା “ପତିତପାବନ ଯାତ୍ରା” ନାମରେ ମଧ୍ୟ ସୁପରିଚିତ।
ନଅ ଦିନ ଧରି ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ଏହି ଦିବ୍ୟ ଲୀଳା ଅବ୍ୟାହତ ରହୁଥିବାରୁ ଏହାକୁ “ନବଦିନାତ୍ମକ ଯାତ୍ରା” ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ପୌରାଣିକ ବର୍ଣ୍ଣନା ଅନୁଯାୟୀ, ମହାରାଜା ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ପ୍ରକାଶ ପରେ ଶ୍ରୀକ୍ଷେତ୍ରରେ ମନ୍ଦିର ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ। ଦେବତାମାନଙ୍କ କୃପା ଏବଂ ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କ ଦିବ୍ୟ କାରିଗରୀ ସହଯୋଗରେ ପ୍ରଥମ ରଥ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିବା ନେଇ ଲୋକବିଶ୍ୱାସ ରହିଆସିଛି।
ସେହି ସମୟରୁ ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରତିବର୍ଷ ନୂଆ କାଠରେ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ, ବଳଭଦ୍ର ଓ ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କ ପାଇଁ ତିନିଟି ରଥ ନିର୍ମାଣ ହୋଇଆସୁଛି, ଯାହା ବିଶ୍ୱରେ ଏକ ନିଆରା ଓ ଅନନ୍ୟ ପରମ୍ପରା ଭାବେ ପରିଚିତ। ଅକ୍ଷୟ ତୃତୀୟା ତିଥିରେ ରଥ ନିର୍ମାଣ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ବିଶ୍ୱକର୍ମା, ମହାରଣା, ଭୋଇ, କମାର, ଦରଜି ସମେତ ବିଭିନ୍ନ ସେବାୟତ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ବିଧିବିଧାନ ଅନୁସାରେ ରଥ ନିର୍ମାଣରେ ନିୟୋଜିତ ହୁଅନ୍ତି। ନେତ୍ରୋତ୍ସବ ପୂର୍ବରୁ ତିନୋଟି ରଥ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ସିଂହଦ୍ୱାର ସମ୍ମୁଖରେ ଶୋଭା ପାଇଥାଏ।
ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ରଥକୁ “ନନ୍ଦିଘୋଷ” ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ବଡ଼ଭାଇ ବଳଭଦ୍ରଙ୍କ ରଥ “ତାଳଧ୍ୱଜ” ଏବଂ ଭଉଣୀ ଦେବୀ ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କ ରଥ “ଦେବଦଳନ” ବା “ଦର୍ପଦଳନ” ନାମରେ ପରିଚିତ। ଏହି ତିନୋଟି ରଥର ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ରଙ୍ଗ, ପତାକା, ସାରଥୀ, ଅଶ୍ୱ ଓ ପାର୍ଶ୍ୱଦେବତା ରହିଥାନ୍ତି। ରଥଗୁଡ଼ିକର ଏହି ବିଶେଷତା ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ପରମ୍ପରାର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ମହିମା ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ଐତିହ୍ୟକୁ ପ୍ରତିଫଳିତ କରେ।
ରଥଯାତ୍ରାର ମୁଖ୍ୟ ଆକର୍ଷଣ ହେଉଛି ଏହାର ସମାନତା ଓ ସର୍ବସମାବେଶୀ ଭାବନା। ଏହି ପବିତ୍ର ଉତ୍ସବରେ ଧନୀ କିମ୍ବା ଗରିବ, ଜାତି କିମ୍ବା ଧର୍ମ, ଦେଶୀ କିମ୍ବା ବିଦେଶୀ—ସମସ୍ତେ ଏକାଠି ହୋଇ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ରଥ ଟାଣିବାର ସୌଭାଗ୍ୟ ଲାଭ କରନ୍ତି। ଭକ୍ତି, ଭାଇଚାରା ଓ ଏକତାର ଏହି ଅନନ୍ୟ ପରମ୍ପରା ରଥଯାତ୍ରାକୁ ବିଶ୍ୱର ଅନ୍ୟତମ ବୃହତ୍ତମ ଓ ଲୋକପ୍ରିୟ ଧାର୍ମିକ ମହୋତ୍ସବ ଭାବେ ପରିଚିତ କରିଛି।
Author: vandeutkal
ଆପଣଙ୍କୁ ସ୍ଵାଗତ ! ଆମେ ଏକ ଅଗ୍ରଣୀ ତଥା ବିଶ୍ୱସ୍ତ ସମ୍ବାଦ ପ୍ରକାଶକ, ଆପଣଙ୍କୁ ସର୍ବଶେଷ ଖବର, କ୍ରୀଡା, ବିଜ୍ଞାନ, ପ୍ରଯୁକ୍ତିବିଦ୍ୟା, ମନୋରଞ୍ଜନ, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଘଟଣାଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ ଅଦ୍ୟତନ ପ୍ରଦାନ କରୁ | ଆମର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ହେଉଛି ତୁମକୁ ସଠିକ୍ ଏବଂ ନିର୍ଭରଯୋଗ୍ୟ ଖବର ଯୋଗାଇବା, ତେଣୁ ତୁମେ ଦୁନିଆରେ କ’ଣ ଘଟୁଛି ସେ ବିଷୟରେ ଅବଗତ ରହିପାରିବ |